Ένα μπλοκάκι checklist...Πριν λίγες μέρες δημοσιοποιήθηκε το πόρισμα για τα αίτια της συντριβής του Ελληνικού διθέσιου F-16D στις 26-1-15 στη βάση Albacete της Ισπανίας, στα πλαίσια του Νατοϊκού «σχολείου» TLP. Το ατύχημα είχε σαν αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους ο Σμηναγός (Ι) Παναγιώτης Λάσκαρης 35 ετών, ο Σμηναγός (Ι) Αθανάσιος Ζάγκας 31 ετών καθώς και 9 ακόμα Γάλλοι Αεροπόροι στο έδαφος.
Επιγραμματικά:
1. Το α/φος απογειώθηκε με λανθασμένες ρυθμίσεις αντιστάθμισης κλίσης (trim) στα πτερύγια που επηρέασαν δραστικά την αεροδυναμική συμπεριφορά του κατά την απογείωση.
2. Στο ατύχημα συνέβαλε και η αλλαγή στη διαδικασία ελέγχων πριν την απογείωση που συνηθίζουν οι Ελληνικές Μοίρες στο Albacete, για λόγους οικονομίας χρόνου.
Οι
διακόπτες αντιστάθμισης κλίσης ρυθμίζουν τις επιφάνειες ελέγχου για να εξισορροπούν ασύμμετρες δυνάμεις κατά την πτήση, ώστε να μη χρειάζεται ο πιλότος να βάζει συνεχώς δύναμη στο χειριστήριο για να τις αντιμετωπίζει.
Πχ., αν έχουμε φορτωμένο ένα όπλο στη δεξιά πτέρυγα, το οποίο δημιουργεί ασυμμετρία βάρους, το αντισταθμίζουμε ("τριμμάρουμε") με κατέβασμα της αριστερής πτέρυγας (roll trim, left wing down) κατά ένα ποσό σε μοίρες, που υπολογίζεται ανάλογα με το αναρτημένο βάρος. Διακόπτες trim υπάρχουν και για τους 3 άξονες περιστροφής του α/φους, δηλ.:
roll trim (περιστροφή του α/φους γύρω από τον διαμήκη άξονα, κλίση δεξιά-αριστερά, αναστροφή κλπ.)
pitch trim (εγκάρσιος άξονας, κλίση προς τα πάνω (nose up), nose down κλπ.)
yaw trim (κατακόρυφος άξονας, εκτροπή δεξιά-αριστερά, όπως στρίβει ένα αυτοκίνητο)
Αυτοί στο F-16 είναι τοποθετημένοι στο αριστερό panel του πιλοτηρίου (στο πλευρό του χειριστή και λίγο πίσω).
Το F-16 δεν είναι εφοδιασμένο με ηχητικό σήμα όταν οι ρυθμίσεις trim είναι ακατάλληλες για απογείωση, ούτε και έχει διακόπτη με τον οποίο ρυθμίζεται συνολικά το trim σε θέση "Take-off" (όπως έχουν τα M-2000, F15, F-18 κλπ.). Μόνο ο διακόπτης yaw trim έχει προστατευτικά για αποφυγή ακούσιας ενεργοποίησης (τα οποία, όπως αποδείχτηκε, δεν ήταν αρκετά).
Οι χειριστές πραγματοποίησαν τους τελικούς "προ της απογείωσης" ελέγχους (Before Takeoff Checklist) όχι στο άκρο του διαδρόμου όπως είναι το κανονικό, αλλά νωρίτερα, στην περιοχή στάθμευσης. Δεν το έκαναν από μόνοι τους.
Οι Μοίρες της ΠΑ που συμμετέχουν στο TLP τα τελευταία χρόνια, είχαν "παγιώσει" αυτή τη διαφοροποίηση στις διαδικασίες ελέγχου, λόγω των σφιχτών χρόνων και του μεγάλου αριθμού α/φων.
Κατά τον έλεγχο αυτό, όλα τα αντισταθμιστικά είναι στη σωστή τους θέση. Από εκεί και μέχρι τη στιγμή της απογείωσης μεσολαβούν (αναμονή και τροχοδρόμηση) 20 λεπτά... Σε κάποιο σημείο πριν την τροχοδρόμηση, τα Data Recorders καταγράφουν μια ταυτόχρονη αλλαγή σε 2 διακόπτες του trim:
Το roll trimmer μετακινείται 3 μοίρες δεξιά (αντί για 3.4º αριστερά, λόγω ενός πρόσθετου φορτίου στα δεξιά). Δηλ. τα πτερύγια κλίσης ρυθμίζονται για κλίση δεξιά.
Το yaw trimmer μετακινείται στην τέρμα δεξιά θέση (12º, έπρεπε να είναι 0º). Δηλ. το rudder, το πίσω κάθετο πτερύγιο ρυθμίζεται για μέγιστη εκτροπή δεξιά. Καταστροφή...
Το πόρισμα πιθανολογεί πως η αλλαγή στα trimmers έγινε ακούσια από κάποιο αντικείμενο στο cockpit, πχ. κάποιο checklist. Να σημειώσω εδώ ότι ο χειριστής, λόγω του TLP, ήταν επιβαρυμμένος μέ 3 πρόσθετα μπλοκάκια checklist, πέρα από τα μόνιμα. Δοκιμές που έγιναν (βλ. Υπόμνημα «D»), έδειξαν ότι είναι δυνατόν ένα τέτοιο μπλοκάκι να μετακινήσει ταυτόχρονα και τους 2 διακόπτες...
Στην τελική θέση για απογείωση, παρότι μεσολαβεί άλλη μια καθυστέρηση 3’, δεν καταγράφεται καμία επαναφορά των αντισταθμιστικών...
Το α/φος αφήνοντας το έδαφος, πλαγιολισθαίνει αιφνιδιαστικά 15º δεξιά. Στο σημείο εκείνο, οι ρυθμίσεις trim και τα ιδιαίτερα αεροδυναμικά χαρακτηριστικά του α/φους (F-16D με μακριά καλύπτρα, centerline δεξαμενή καυσίμων) καθώς και μια σειρά από άλλους παράγοντες (υψηλό βάρος, διαμόρφωση με πρόσθετο φορτίο στη δεξιά πτέρυγα, πλάγιος άνεμος) συνέβαλαν έτσι ώστε η αριστερή πτέρυγα να "υπερλειτουργήσει" ενώ η δεξιά να χάσει τον αέρα της. Το α/φος πήρε βίαια κλίση δεξιά και μέσα σε 2,5 sec ήταν στις 45º, και με ΑΟΑ πάνω από 15º ήταν πια σε μη αναστρέψιμη πορεία...
Τη στιγμή της πρόσκρουσης (στα 7.8 δευτερόλεπτα από την στιγμή που άφησε το έδαφος) το α/φος είχε κλίση δεξιά (roll) σχεδόν 90º. Οι χειριστές εκτινάχθηκαν σε οριζόντια τροχιά (ίσως και προς τα κάτω), και ουσιαστικά σε μηδενικό ύψος. Οι παράμετροι της εκτίναξης ήταν
"έξω από το φάκελο ασφαλούς εγκατάλειψης"... Για τους πιλότους δεν υπήρχε καμία πιθανότητα επιβίωσης, πολλώ δε μάλλον για τον 2ο χειριστή, το κάθισμα του οποίου προσέκρουσε σε παρακείμενο shelter και εξοστρακίστηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση...
Αξιοσημείωτο ότι, τη στιγμή που ο 2ος χειριστής τράβηξε τη λαβή για eject (στα 6,4 sec), ο 1ος χειριστής προσπαθούσε ακόμα να σώσει το α/φος (full στοιχεία κινητήρα και stick τέρμα πίσω και αριστερά).
Οι χειριστές δεν ήταν εκπαιδευμένοι να αντιμετωπίσουν αυτό το ενδεχόμενο, καθώς η Πολεμική Αεροπορία (ούτε και καμία άλλη βέβαια) δεν περιλαμβάνει στην εκπαίδευσή τους ένα τέτοιο, αδιανόητο σενάριο. Σε κάθε περίπτωση, οι ενέργειες του χειριστή δεν ήταν αρκετές ώστε να σώσουν το αεροσκάφος.
Πεπειραμένοι test pilots της -κατασκευάστριας- Lockheed Martin κατάφεραν στον εξομοιωτή πτήσεων (φορτωμένο με ίδιες παραμέτρους) να βγάλουν το α/φος από τη θανάσιμη πορεία του, με αριστερό ποδωστήριο (left rudder) και μείωση ΑΟΑ, δηλ. χειριστήριο μπροστά. Οι ενέργειες αυτές, εφόσον γίνονταν ακαριαία και συνδυασμένα, στα πρώτα 2,5 sec θα οδηγούσαν σε επανέλεγχο του α/φους. (Βέβαια, στον εξομοιωτή δε χάνεις τη ζωή σου αν γίνει κάτι λάθος, και προσπαθείς όσες φορές θέλεις μέχρι να το πετύχεις... Και φυσικά γνωρίζεις εκ των προτέρων την κατάσταση που έχεις να αντιμετωπίσεις... Γιατί όταν είσαι στα 10 μέτρα από το έδαφος, και λειτουργείς ενστικτωδώς υπό εξαιρετικά ακραίες συνθήκες, ε, stick μπροστά δε βάζεις...)
Το πόρισμα δηλώνει πως, δεδομένων των συνθηκών και του ελάχιστου διαθέσιμου χρόνου αντίδρασης (2 sec), το μόνο διαφορετικό που θα μπορούσαν να πράξουν οι Έλληνες Πιλότοι ήταν να εγκαταλείψουν το α/φος όσο ακόμα ήταν σε παραμέτρους ασφαλούς εγκατάλειψης, δηλ. τα πρώτα 2-3 δευτερόλεπτα.
Τέλος, παρέχονται συστάσεις τόσο προς την ΠΑ, όσον αφορά στις διαδικασίες ελέγχων και την εκπαίδευση, όσο και προς την κατασκευάστρια LM ως προς την σχεδίαση δικλείδων ασφαλείας στη ρύθμιση των αντισταθμιστικών.
Κρίμα. Πραγματικά κρίμα. 11 ψυχές... -Θ.
Για όσους θέλουν να ψάξουν τις λεπτομέρειες, το πόρισμα (σε pdf):
www.defense.gouv.fr/content/download/387528/5754198/file/SIB%20REPORT%20FINAL%20-%20%20F-16D%20BLK%2050%20ALBACETE.pdf...οι συγκλονιστικές on location φωτογραφίες από το πόρισμα (Αppendix B):
http://www.defense.gouv.fr/content/download/387532/5754226/file/APPENDIX%20B%20CRASH%20SITE%20&%20DAMAGES.pdf...και το panel με τους διακόπτες χειροκίνητης ρύθμισης του trim (Αppendix D):
www.defense.gouv.fr/content/download/387533/5754235/file/APPENDIX%20D%20Manual%20Trim%20Panel.pdf
